Tijdens het Schoonhovens Knipkunstweekend, gehouden op 2 en 3 september, is de nieuwste aanwinst van het Nederlands Museum van Knipkunst gepresenteerd. Deze aanwinst, die overigens deel uitmaakt van een grotere verzameling papierkunst, kon worden aangekocht dankzij de steun van twee particuliere culturele fondsen en bijdragen van verschillende museumvrienden.

Het gaat om een serie van twaalf snijwerken uit papier, samen met enige getekende voorstudies, van de hand van Estella van Bilderbeek (Wonosobo Java 1930-Den Haag 1996). Deze Op-Art kunstwerken (zie afbeeldingen) zijn gemaakt eind jaren zestig/begin jaren zeventig. Van Bilderbeek ontving haar op leiding als beeldend kunstenaar aan de Vrije A.B.K. Psychopolis en de Koninklijke A.B.K., beide in Den Haag Zij maakte vooral tekeningen, schilderijen en grafisch werk. Toen door ziekte dat tekenen moeilijker ging, legde zij zich toe op het vervaardigen van papiersnijsels, zogenoemde kastjes en fotografisch werk. Zij maakte onder andere het boek ‘Vrouwen en Kunst’(1982).

De interessante reeks snijwerken van Estella van Bilderbeek maakt ook deel uit van de tentoonstelling ‘Op Eigen Wijze’, die ter gelegenheid van het 4-jarig bestaan van het Nederlands Museum van Knipkunst wordt georganiseerd. Deze wisselexpositie toont werk uit papier, gemaakt door professionele beelden de kunstenaars. Het betreft geen incidenteel gemaakte stukken, maar werk van kunstenaars van wie het museum in de afgelopen jaren reeksen kunstwerken heeft weten te verwerven. Naast Van Bilderbeek zijn op deze tentoonstelling vertegenwoordigd: Piet van Stuivenberg (1901-1988) met geknipte en ge scheurde nieuwjaarswensen, Tobia Lever met papieren objecten, reliëfknipsels, vloeidrukken en collages, Jeanet Willems met modellen in knip- en scheurwerk en Selma Berkelaar met knipsels/gemengde technieken over onderwerpen uit de Joodse religie en folklore.

‘Op Eigen Wijze’ wordt gehouden van 10 oktober t/m 24 december 2000.

Door Henk van Ark

Joanna Koerten-Blok (1650-1715)
Born on the 17th of November 1750, Joanna Koerten (1650-1715) was the daughter of the Mennonite textile merchant Jan Koerten (1622-1651) and Ytje Cardinaels (-1691). After Jan’s death Ytje married her second husband Zacharias Rosijn (-1691) in 1659. In the year her mother passed away (her stepfather passed away earlier in the same year), Joanna married the textile
merchant Adriaan Blok (c. 1653-1726) in 1691. The couple remained childless.[1]

Houbraken praises the smart and industrious character of Joanna together with her artistic talents.[2] Joanna’s mother and (step)father encouraged her to further develop her crafts on textileworks, making music, engraving, wax casting and above all the art of paper- and silhouette cutting. Her exceptional skills were praised als der Schilderen Penceel (as having been painted). Lovingly encouraged by her husband Adriaan, Joanna would become (one of)
the foremost silhouette or papercut artists of the Dutch Republic, receiving Royal and important national and international commissions like Queen Mary II of England (1662-1694). For the Empress of Austria she made a papercut composition with flowers, birds, crowns and Coat of Arms in a silk foliage braided work at the cost of 4000 guilders, which was a fortune. She rejected an offer of 1000 guilders by the German monarch Johan Willem van de Palts
(1658-1716) as the work had taken her more time then appreciated by his offer.[3][4]

She executed religious and historical subjects, still lifes, landscapes, city views and also allegorical and mythological subjects of which a pomegranate surrounded by two cornucopia depicting the story of Pyramus and Thisbe is a splendid example. Joanna also had a fine sens of humor, shown in the papercut of the Coat of Arms she made for P. Muyskens in which she
incorporated six mice. At later age Joanna concentrated on portraits of distinguished national and international dignitaries. For these portraits she used sketches and drawings she made during visits as well as existing engravings, which she adjusted. She made papercut portraits of Tsar Peter the Great of Russia (1672-1725), who visited her in 1697 together with the Mayor
of Amsterdam, Nicolaes Witsen (1641-1717), Frederick of Brandenburg (1620-1688), Johan de Witt (1625-1672) and Willem Hendrik van Oranje III (1650-1702). Joanna became famous among her contemporaries and was nicknamed the Schaarminerve, which translated means the Minerva of the Scissors.[5][6]

Adriaan was keen to have guests leave a written (often calligraphed) message or laudatory poem in Joanna’s Stamboek or Album Amicorum (the term Stamboek or Stammbuch originated during the Middle Ages in Germany followed by the Album Amicorum during the Renaissance. Both terms were used simultaneously during the late seventeenth and eighteenth century after
which the Album Amicorum became more common). After Joanna died on the 28th of December 1715 Adriaan commissioned the foremost contemporary artists to make drawings corresponding to the laudatory poems creating dialogues with the written messages of the Stamboek in order to commemorate Joanna’s fame.

Adriaan died in 1726 after which the Stamboek was inherited by his second wife Maria van Arckel (-1737). Thanks to a visit by Pieter de la Rue (1695-1770) in 1735 to Maria van Arckel, we know the contents of the Stamboek were displayed in Maria’s house, commemorating Joanna and her legacy.

The contents of the Stamboek were kept loosely inserted in three large folio
albums: One with original written laudatory notes and poems by dignitaries (Emperors, Kings, Prinses, Counts, nobilities etc), a second album with poems by celebrated poets, a third album with contributions by the foremost contemporary artists and added in a fourth part texts in calligraphy by Jac. and Leonoor Gadelle, Elizabeth Crama etc. In 1735 a printed anthology was
published with a selection of 117 poems of the albums.[7]

Among the contributing artists was Arnold Houbraken (1660-1719), who contributed at least twenty drawings to the Stamboek and dedicated no less than fiteen pages to Joanna in his De groote Schouburgh der Nederlantsche Kunstschilders en schilderessen… (1718-1721). His son Jacob Houbraken (1698-1780) engraved the portrait of Joanna for De Groote Schouburg... The
portrait by Houbraken was reproduced by Jan Punt in 1734.

The albums comprised a total of ca. 210 drawings, all between ca. 26 x 17 cm and max. ca. 35 x 22 cm with at least 13 contributions by Jan Luyken (1649-1712), 45 by Nikolaas Verkolje (1672-1746), 12 amongst which the title-page of the Stamboek by Jan Goeree (1670-1731), 2 by Maria Sybilla Merian (1647-1717), 2 by Gerard de Lairesse (1641-1711), 2 by Melchior d’Hondecoeter (1635-1695), 12 by Abraham Rademaker (1676-1735), 14 by Arnold Boonen (1669-1729), 4 by Herman Henstenburgh (1667-1726) amongst which our drawing with laudatory poem and one by Johannes Bronckhorst (1648-1727), Henstenburgh’s teacher and colleague pastry Baker in Hoorn.

Nor the original manuscript testimony of the inventory of Maria van Arckel neither the printed edition of the auction of the inventory mention the Stamboek albums which indicates Pieter de Testas Jr. acquired the Stamboek at least before the written testimony or by life directly from Maria. Actually, several versions have been recorded of the inventory of Pieter Testas Jr. of
which the earliest dates 1735 which matches with our findings the Stamboek was in de Testas’s possession before van Arckels death.[8][9][10]

Parts of the Stamboek were auctioned in 1762 and 1765. In 1766 the auction catalog of Michiel Oudaan (1701/3-1766) mentions six covers with contents of the Stamboek which all were acquired by the art dealer Jan Yver (1747-1814) for the sum of 5.500 guilders. At least one drawing was sold by Yver to the renowned collector, artist and Art dealer Cornelis Ploos van Amstel (1726-1798).

Herman Henstenburgh, 1718, Image courtesy of Onno van Seggelen Fine Art

After the auctions, the drawings got dispersed. Drawings from the Stamboek have been localised in the collections of the Kupferstichkabinett, Berlin, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, City Archives Amsterdam, Printscabinet of the University of Leyden, Museum de Lakenhal, Leyden, Rijksprentenkabinet, Rijksmuseum, Amsterdam, Collection Six, Amsterdam and Teylers Museum, Haarlem.

Herman Henstenburgh (1667-1726)
Already at young age, the self-taught Herman showed great talent drawing birds and landscapes after Pieter Holsteyn II (1614-1673). In recognition of his talents, in 1683, at the age of 15 or 16, Herman was apprenticed to the local pastry Baker Johannes Bronkhorst (1648-1727) to teach the profession of pastry Baker. Bronkhorst was aside of his profession as a Baker also active as watercolourist and became Herman’s teacher on both skills. Bronkhorst exclusively drew birds, indicating Henstenburgh has had other examples by which he found inspiration for his flower- and fruit still lifes and vanitas drawings. Most probably the two Hoorn artists Jacob Rotius (1644-1682/2) and Pieter Gallis (1633-1697) inspired Henstenburgh for these subjects. On their part, they were followers of Jan Davidsz. de Heem (1606-1684). In his landscapes with birds and game is the influence of Melchior d’Hondecoeter (1635-1695) clearly present. Aside of being a Baker, Herman was also active as Cook for the regency, weddingparties and as a caterer. [11] Herman marries Weintje de Kneu in 1692 and the couple had five children of which one died at
young age. The family lived in prosperity as pastrys were ordered by the upper class, thus providing Herman and his family with sufficient financial security. The couple’s son, Antony (1692-1781), would succeed his father, both as artist and pastry Baker. Johan van Gool (1685-1763) dedicated nine pages to Henstenburgh in his De nieuwe schouwburg der Nederlantsche kunstschilders en schilderessen...Gool mentions Pieter Holsteyn II as one of the influences on Henstenburgh and the pupil surpassing his teacher Bronckhorst. [12]

From 1695 on Herman also focuses on flowers, fruits and insects and no one would come close to Henstenburgh and his level of perfection. He made his own pigments which were of superior quality by which he excelled as well (Van Gool). He experimented with additional transparent layers of watercolour, gouache and bodycolour by means of which he created his brilliant fresh
pigments. When Mattheus Terwesten (1670-1757) paid Herman a visit, he was overwhelmed by the quality he saw and also promoted Henstenburgh among his own collectors. Pieter van den Branden in Middelburg also became an avid collector of the watercolours by Henstenburgh. Nicolaas Verkolje even drew the portrait of Herman Henstenburgh for the Stamboek of Joanna Koerten Blok, guided by a poem on Henstenburgh by S. Feitama dated 1720 which underscores the importance of the present drawing and Herman’s contribution to the Stamboek. Verkolje also painted Herman and his wife Weijntje in 1722. Weijntje died shortly after both portraits were finished on the 8th of December 1722. Henstenburgh was active as a pastry Baker until his dead. On the 29th of 1719 he delivered the gebraad (probably pastry) for d’intreed maaltijt (the
inauguration meal) of the Civic Guard Hoorn. In 1722 Herman was also employed by the Hoorn governor Antony Verlaan (1651-1722) which supports the statement he has been active as pastry Baker until his death. Herman Henstenburgh died on the 4th of November 1726 in his house at de Gouw 14, Hoorn where the family lived since 1709.

Already during his lifetime watercolour paintings by Herman Henstenburgh were highly appreciated, exemplified by several wealthy collectors from who Henstenburgh received commissions. Around the 1650’s the first cabinets were composed in The Netherlands, with exotic animals, butterflies, shells and naturalia. Herrman also received commissions from the famous amateur botanist and collector Agnes Block (1629-1704) who was wealthy and independent and spent a great deal of her time at her country seat Vijverhof near the river Vecht which she acquired in 1670. Other artists Block contracted are Herman Saftleven (1609-1685), Maria Sybilla Merian (1647-1717), Johannes Bronkhorst (1648-1727) and Willem de Heer (ca. 1638- 1681). Fun fact is that Block was an amateur papercut artist herself. Cosimo III ‘de Medici (1642-1723), Grand Duke of Tuscany already owned three works by Henstenburgh in
1700.

Herman obviously had a strong preferance for certain flowers, as he often depicted an Anemone Coronaria and Papaver somniferum prominently in the center or on the plinths of his drawings. The Flower Still life for Joanna Koerten Blok’s Stamboek drawing further comprises of Fritillaria meleagris, Convolvulvus tricolor, Calendula officinalis, Rosa centifolia (the Rose with
hundred petals), Bellis perennis, Ranunculus asiaticus, Primula x pubescens and more. The addition of several Myosotis alpestris (forget me not) flowers on the upper left of the bouquet is an endearing message by Henstenburgh commemorating Joanna not to be forgotten. The composition as well as the glass vase are similar to the undated drawing on vellum by Henstenburgh at the Rijksmuseum, Amsterdam.[13]

Aside of the exceptional and important provenance, the present very fine drawing on parchment by Herman Henstenburgh takes a unique position in the artist’s oeuvre being the only drawing known by Henstenburgh with a laudatory poem, in our drawing prominently painted in bronze or gold on the stone plinth.

The text on the stone plinth Ut Flos Secatur Unguibus, Vel Ventis Imbribus-Que Collabitur, sic JOANNA CURTENIA Dotibus Ingenii Et Arte Florentissima Tandem De Statione Sua Deturbata Est. 1718 (Like a flower being torn off for its perfume or by the rushing wind and rain, likewise Johanna Curtenia, who flourished by the gifts of her mind and by her beautiful art, was finally driven from her residency) is an endearing homage to Joanna and the international appreciation she and her work acclaimed. In 1735 a printed edition was published with a selection of poems from the Stamboek. The drawing might have been placed opposite to the one of the hymns written bij one of the Feitama family members, though this remains speculative as the printed edition of the poems is an anthology of the Stamboek contributions. One of the contributions by Nikolaas Verkolje for the Stamboek was a portrait of Herman Henstenburgh, facing a poem by S. Feitama which might be indicative for the above mentioned thoughts.[14]

Herman might well have been inspired by the painting with laudatory testimony on the plinth by the pioneer of the Dutch still life, Ambrosius Bosschaert (1573-1621), now in the collection of the National Gallery of Art, Washington.[15]

A warm thanks to Bob P. Haboldt for bringing the painting by Ambrosius Bosschaert to my attention.

Notes
[1] C.J. Kaldenbach, Tekeningen uit het album amicorum (Stamboek) van Joanna Koerten Blok (1650-1715), een overzicht met index, ca. 1988 (met enkele aanvullingen uit 2014; internetpublication:
https://kalden.home.xs4all.nl/auth/KoertenBlok1.htm), unpaginated.
[2] Arnold Houbraken, De groote Schouburgh der Nederlantsche Kunstschilders en schilderessen… (1721). Gedrukt door den auteur te Amsterdam, 1718-1721. Vol. III, p. 293-308.
[3] M. Moffitt Peacock, ‘Paper as power. Carving a niche for the female artist in the work of Joanna Koerten’, Netherlands Yearbook for History of Art 62 (2012), p. 238-265
[4] M. Plomp, ‘De portretten uit het stamboek voor Johanna Koerten (1650-1715)’, Leids Kunsthistorisch Jaarboek 8 (1989), p. 323-344
[5] R.-J. te Rijdt, ‘Jan Goeree, het stamboek van Joanna Koerten en de datering ervan’, Delineavit et Sculpsit no. 17, maart 1997, p. 48-56
[6] J.P. Verhave, R. Wieringa, ‘Amsterdamse notities. Joanna Korten en haar kabinet van papieren snijkunst’, Maandblad Amstelodamum 102 (2015), p. 175-178
[7] Het stamboek op de papiere snykunst Van Mejuffrouw JOANNA KOERTEN, huisvrouw van den heere Adriaan Blok: bestaande in Latynsche en Nederduitsche gedichten der voornaamste dichters. Amsterdam, Voor Rekening van de Compagnie, 1735.
[8] Inventory Maria van Arckel, 22 October 1737.
https://www.openarchieven.nl/saa:9d6d21e2-5078-666d-e053-b784100a1840
[9] Catalogus Van een Nette en Zindelyke inboedel, Bestaande in Een groot Kabinet Oude Blauwe en Gecouleurde Japansche en Chineese Porcelynen Gemaakte en Ongemaakte Lywaten & c. Jan Blok en Pieter Pekstop Jr. Utregtsestraat, tusschen de Heere- en Keysersgracht, 30 October 1737.
[10] Catalogus van een uitmuntend cabinet schilderyen, teekeningen, miniaturen, waterverwen en konstprenten, en gebonde prentwerken van de beste Italiaansche, Fransche en  Nederlandsche meesters : alles met kennis en kosten uit de beste kabinetten by een verzamelt door den Heer Pieter Testas de Jonge. Hendrik de Leth, Amsterdam, 29 March 1757. Konst-boek B, lot 4 as Fles met Bloemen.
[11] ZAAL, ANNE M. – Herman Henstenburgh (1667-1726) Hoorn: Stichting Vrienden van het Westfries Museum, 1991; 4to (29cm), 19pp
[12] Johan van Gool, De nieuwe schouwburg der Nederlantsche kunstschilders en schilderessen. Den Haag, 1750-1751. p. 248-257.
[13] Herman Henstenburgh, Flowers in a Glass Vase with a Butterfly. Watercolour, gouache on vellum, 374 x 299 mm. Rijksmuseum Amsterdam, inv. no. RP-T-1898-A-3500
[14] Het stamboek op de papiere snykunst Van Mejuffrouw JOANNA KOERTEN, huisvrouw van den heere Adriaan Blok: bestaande in Latynsche en Nederduitsche gedichten der voornaamste dichters. Amsterdam, Voor Rekening van de Compagnie, 1735.
[15] Ambrosius Bosschaert, Bouquet of Flowers in a Glass Vase, 1621. Oil on copper, 316 x 216 mm National Gallery of Art, Washington D.C. inv. no. 1996.35.1

Door Onno van Seggelen
www.onnovanseggelen.com

Image courtesy of Onno van Seggelen Fine Art
Herman Henstenburgh (Hoorn 1667-1726 Hoorn)
Stamboek drawing for Joanna Koerten Blok
Watercolour, gouache, gum Arabic, heightened with white on vellum, 332 x 212 mm
Signed on the plinth H: Henstenburgh fec and annotated Ut Flos Secatur Unguibus, Vel Ventis Imbribus-Que Collabitur, sic JOANNA CURTENIA Dotibus Ingenii Et Arte Florentissima Tandem De Statione Sua Deturbata Est. 1718

Provenance:
Adriaan Blok (c.1653-1726);
Maria van Arckel (-1737);
Pieter Testas Jr. (1702-1784);
his sale: Hendrik de Leth, Amsterdam, 29 March 1757. Konst-boek B, lot 4 as
Fles met Bloemen.
Possibly Michiel Oudaan (1701/03-1766);
Possibly Jan Yver (1747-1814);
Private-collection, Austria until 2023

Literature:
C.J. Kaldenbach, Tekeningen uit het album amicorum (Stamboek) van Joanna
Koerten Blok (1650-1715), een overzicht met index, ca. 1988. no. B4.

Al eerder verscheen over Toos Comerell een artikel in de Knip-Pers (1995-1). Om haar knipwerk te begrijpen en te waarderen, helpt het als je iets weet over haar leven en werk. Toos werd als Catharina Wilhelmina in 1905 geboren. Haar kunstzinnige neigingen waren al vroeg duidelijk, maar om met kunst haar brood te verdienen zag vader Comerell (huisarts in Rhenen) niet zitten. Dus volgde ze de opleiding lerares landbouwhuishoudschool te Zettten en geen kunstnijverheidsschool. Kunst bleef een liefhebberij.
Gedurende de crisis van de jaren dertig zette zij zich in om vrouwen te helpen via de stichting Huishoudelijke voorlichting ten Plattelande en kreeg zij werk bij de Stichting Opbouw Drenthe. Het Erfgoedcentrum Achterhoek bewaart aantekeningen en foto’s van haar werk op boerderijen in 1936-37. Voor de geboorte van prinses Beatrix maakte ze een knipwerk. Tijdens de Duitse bezetting kreeg ze een taak in de volksgezondheid van de Noord-Veluwe. In de kampen en onder evacuees moest aan ongediertebestrijding worden gewerkt. Ook hielp ze de organisatie van de kraamzorg te verbeteren en gaf ze cursussen. Een indrukwekkend werkstuk beeldt de verschrikkingen van de oorlog uit met de Bijbelse waarschuwing ‘Waakt! Gij kent dag noch ure’, maar ook een glimp van het kerstgebeuren. Het is nog altijd actueel met de oorlog in Oekraïne.

Als tegenhanger maakte Toos in 1946 een vredige voorstelling van een boerenerf met de tekst ‘De aarde is des Heeren, mitschaders hare volheid’. Het boerenerf werd haar maatschappelijke werkterrein. Na de bevrijding kwam Toos als voorlichtster op het Veluwse ‘platteland’ terecht in Nunspeet. Het was de tijd dat huizen en boerderijen voorzien werden van elektriciteit en waterleiding. Toos deed alle dagelijkse bezoeken op de Noord-Veluwe per fiets door weer en wind, over mulle en slecht verlichte wegen. De organisatie waarvoor zij werkte, was gevestigd in  vormingscentrum ‘De Heuvels’. Toos ging er wonen als beheerster van het monumentale huis. Hier werden cursussen voor gezinsverzorgsters en kraamverzorgsters gegeven.

Uit 1947 stamt een verjaardagsknipsel voor notaris Bertram Josephus Ramspek te Doesburg. Omgeven door zijn echtgenote Davina Millenaar en dochters staat hij op zijn verzameling oudheden en aktes met zegels (Leven en laten leven). En toen de Nunspeetse familie Hakman in 1950 een zoon Sybolt kregen, maakte Toos een knipsel met de wens ‘Wordt kinderen des lichts’. In 1948 moest Toos stoppen, omdat het werk een te grote aanslag deed op haar gezondheid. Tijdens een periode van herstel trouwde ze in oktober 1948 met Ton Vierkens, maar hij overleed al in 1955. Het bidprentje van haar man draagt een voorstelling van de Samaritaanse vrouw bij de put, in gesprek met Jezus over het ‘ levende water’ (Joh. 4:14). Dat gaf haar troost.

Laatste jaren
Na het overlijden van haar echtgenoot kreeg ze een nieuwe opdracht van de Gelderse Maatschappij voor Landbouw om huishoudelijke voorlichting te geven over nieuwe apparaten. Arbeidsbesparing voor de v rouwen leverde naar haar inzicht ruimte om een huis in te richten als een veilige haven. Ze gaf lezingen en cursussen en stimuleerde het verenigingsleven.

Nadat haar werkzame leven in 1959 tot een einde kwam, ging ze samen met haar zus wonen in Lochem. Daar schiep ze een bloeiende lusthof vol kleuren. Na een ziekbed overleed Toos in 1969.

Parcival, ca. 1950

Contacten
Over haar knipwerk is Toos twee keer geïnterviewd: de eerste keer in 1948 voor het blad De Vrouw en haar huis . Ze stelde toen de v raag: ‘Waarom moet ik iets over mijzelf vertellen? Ik ben toch nog niet dood? Mijn leven is helemaal niets bijzonders.’ Dat bleek toch ál te bescheiden. Daarna, kreeg ze in 1951 Line Huizenga-Onnekes op bezoek, die een studie maakte van de knipkunst. Het knippen of schilderen ging voor haar tussen de drukte door, vertelde ze. ‘Er komt nooit een potlood bij te pas, alleen maar papier en een schaartje. Ik begin zomaar te knippen en onder de hand schep ik wat ik knippen wil; het is heerlijk werk en gaat zo vlug, want het is altijd meteen raak!’

Het bezoek van Line gaf Toos inspiratie om ook eens een cursus knippen te geven aan huisvrouwen. Ze vertelde daarbij iets over de geschiedenis, over het knippen zelf en dat mensen zowel in een stoffelijke als een geestelijke wereld leven en dat daartussen het scheppende, creatieve naar boven kan komen. Dat vond zij belangrijk in de opvoeding. ‘Knip maar eens met kinderen, dan zie je dat wat zij maken goed is. En dan ga je het als heel gewone huisvrouw zelf ook doen; je merkt dat je in je knipsel iets van jezelf kunt laten zien.

‘Zij knipt als zij iets te zeggen heeft, en het lukt haar, dat íets met haar schaartje tot uitdrukking te brengen’ schreef de interviewster. De knipsels van Toos zijn merkwaardig met verrassende vormen, grillige letters en daardoor heel levendig. Meestal bevatten haar knipsels een boodschap. Voor de gemeente Apeldoorn maakte Toos een evenwichtig knipsel met de tekst ‘Ende Desespereert Niet’, een veel gehoorde uitspraak in de oorlog: verlies de moed niet.

Voor zover bekend heeft Toos nooit contact gehad met andere knippers, hoewel er toch al verschillenden na de oorlog aan de weg timmerden, Hil Bottema, Irma Kerp, Wiecher Lever. Ze heeft ook geen navolgers gehad die haar experimentele stijl hebben voortgezet. Het vergt durf om van de gebaande wegen en romantische vormen af te wijken.

Oeuvre
Veel van haar knipwerk bewaarde Toos niet zelf. Het meeste gaf ze weg of ze maakte iets voor anderen. Verschillende ex-librissen maakte Toos voor familie, vrienden en relaties, onder andere voor de schrijfster van kinderboeken Fernanda Trautwein (pseudoniemen: Nanda en Mimi van den Heuvel) en voor vrouwenarts dr. H. Heyster te Utrecht. In tegenstelling tot de knipsels zijn haar getekende ex-librissen strak van vorm. Inspiratie haalde Toos uit de Bijbel, maar ook uit het boek Parcival (1926) van Marie Koenen, waarin ze de berg Monsalvat afbeeldt, waar de Graal bewaard wordt. Ridder Parcival en pelgrims klimmen naar boven.

Voor de inrichting van de Remonstrantse kerk van Lochem werd een actie voor nieuwe stoelen opgezet. Toos maakte een grappig affiche met allemaal mensen die stoelen aandragen. Ook voor de Lochemse Nijverheidsschool voor meisjes versierde ze het getuigschrift: Kennis, Kunde, Vlijt. Voor twee Lochemse apothekers, de dames Hekket en Van der Stadt knipte ze een toepasselijke spreuk: ‘Meng uit bitter en zoet medicijn voor het gemoed’.

Door Jan Peter Verhave

In ons boekje Onbekend en ontroerend erfgoed schreven we over een bekend snijwerkje (13 x 11 cm)  in de collectie van het Martena Museum in Franeker. Het stelt een wapenschild (een eikenboom) van iemand uit de familie Van Schurman voor. Om dat wapen heen staan vier andere wapens van de voorouders van de betreffende persoon, van vader- en moederskant. Dit zijn zogenaamde  kwartierwapens. Zo kunnen we herleiden dat het Johan Abraham van Schurman betreft. Hij was burgemeester van IJlst, lid van de Friese Landdag en van de Staten Generaal omstreeks 1700. Zijn oudtante was Anna Maria van Schurman, de geleerde en kunstzinnige vrouw, die in Nederland en tot ver daarbuiten beroemd was. Vroeger nam men aan dat zij het gemaakt heeft, maar dat is niet mogelijk. Zij is namelijk overleden in 1678. Omdat Johan Abraham de nalatenschap van zijn oudtante beheerde, is dit snijwerkje in de erfenis beland. De maker is tot nu toe onbekend, maar we vermoeden dat het Otto van Voorst is geweest. Hij heeft rond 1690-1702 minstens een tiental dergelijke miniaturen voor andere vooraanstaande personen gesneden in Delft, Den Haag en Zierikzee. De wapens zijn allemaal omgeven door een rijkdom aan bloemen, gerangschikt in een schijnbare symmetrie (zie bronnen in de eindnoten).

Nu is er onlangs nòg zo’n mooi miniatuur opgedoken, een rond stukje met doorsnee van 6,5 cm. Het bevat twee wapenschilden en een spreuk, ‘Si la foi manque, l’amour perira’ (als het geloof of de trouw ontbreekt, zal de liefde er onder lijden). We zien twee ineengeslagen handen, die de trouw verbeelden, boven een golvend water. Op die handen staat een cupido met pijl en boog: de liefde. Dit wapen en het bijbehorende devies blijkt her en der in Europa gebruikt te zijn geweest. Zo was een Frans meisje Judith Renaudin (1674-1731) uit een Hugenotenfamilie naar de Noordelijke  Nederlanden uitgeweken; zij gebruikte het zegel om haar brieven naar haar vader met lak af te sluiten.

Er heeft ook een klein boekje bestaan, Devises galantes et pour des cachets (Hoffelijke spreuken, voor zegels), waarin de spreuk en de afbeelding genoemd worden. Constantijn Huygens (1596-1687) heeft van dat boekje in 1670 gebruik gemaakt. Volgens een andere schrijver uit die tijd, de  grappenverzamelaar

Aernout van Overbeke (1632-1674) had de freule Thrace van Brederode het wapen en het devies gebruikt als haar zegel. Maar wie was Thrace en wat voor grap steekt erachter? Zij blijkt Anna  Trajectina van Brederode te zijn, die door de mensen om haar heen Treesje werd genoemd. Ze leefde van 1629 tot 1672. Boven het wapen staat nog een ander ovaal wapen (dus van een vrouw),  gekroond met een gravenkroon. Het is een staande leeuw, die enigszins lijkt op het wapenschild van het geslacht Van Brederode (maar ook het familiewapen van haar stiefmoeder Louise Christine van Solms voerde een staande leeuw). Om een indruk te geven van de maatschappelijke standing van de Van Brederodes: Louise was een zus van Amalia van Solms, de vrouw van stadstadhouder Frederik Hendrik. Het huwelijksfeest van de vader van Trees en zijn tweede vrouw Louise in 1638 duurde maar liefs twee weken. Het was ook verder in huize Brederode in Den Haag een zoete inval en de upper-ten kwam er graag, onder wie de nieuwe stadhouder Willem II.

We zijn verder in Treesje’s geschiedenis gedoken, in de hoop een verklaring te vinden voor de keus van haar zegel. Het blijkt dat deze freule een nogal roerig leven heeft geleid. Zij en haar zuster Amélie hadden voor de grap een eigen Orde opgericht, een Vereniging van de Vrolijkheid. Allerlei  vooraanstaande mannen en vrouwen konden daar lid van worden en werden met allerlei danspasjes ingewijd in de Orde. De leden moesten elkaar schrijven, bezoeken, dansen, dichten, zingen en nieuwtjes uitwisselen. De schilder Gerard Honthorst heeft beide zussen vereeuwigd.

Anna Trajectina van Brederode (Trees) geschilderd door Gerard Honthorst, Instituut Collectie Nederland.

Constantijn Huygens werd ridder van de Orde en ook zijn zonen. Een van de andere ridders was de jonge raadpensionaris Johan de Witt, die kennelijk een oogje had op Treesje. Ook prins Willem Frederik van Nassau-Dietz, stadhouder van Friesland werd lid; hij had zelfs enige tijd een verhouding met Treesje en schreef in zijn dagboek, dat hij bang was dat hij haar zwanger zou maken. Hij trouwde in 1652 met Albertine Agnes van Nassau, een dochter van Frederik Hendrik en Amalia van Solms. Zo gaat het, als de trouw ontbreekt en de liefde verkommert. Uiteindelijk ging ook Trees in 1670 een huwelijk aan, geen jonge vrouw meer, en misschien veelzeggend, met een grafelijke heer die vijftien jaar jonger was dan zij; ze overleed twee jaar later. De beide zussen waren dus een soort aanjagers van de pret in hoge Haagse kringen. En er zal wel veel over hun ondeugendheid geroddeld zijn. Maar wat Treesje bewoog om juist dit beeld met spreuk in haar zegel te verwerken, daar zwijgen de archieven over. In ieder geval werd er zelfs na haar dood de spot mee gedreven.

En het snijwerkje? Misschien heeft iemand een herinnering aan Treesje willen hebben en gaf hij of zij omstreeks 1690 aan de snijkunstenaar opdracht om het te maken. Toch bijzonder, dat zo’n miniatuur snijwerkje van papier ons een kijkje gunt in het galante hofleven van de Gouden eeuw.

Door Jan Peter Verhave

Bronnen:
– J. en J.P. Verhave, “Konststuckjes van snyden”, De Nederlandsche Leeuw 130 (2013), 164-170
– Karel Porteman, “Het embleem als ‘Genius Iocosum”, De zeventiende Eeuw, 1995
– Ineke Huysman , Brienven Constantijn Huijgens online (2020); “De Orde van de Vrolijkheid”

Basis en baken van Knipkring Nijmegen
Met het overlijden van Joke Verhave verliezen we niet alleen een van de meest actieve, inspirerende steunpilaren van onze vereniging, maar ook een onmisbaar lid van knipkring ‘Kniprijk Nijmegen’.

Een soepele manier van lesgeven
In 1981 volgde ik een cursus textiele werkvormen op de Lindenberg, een cultureel centrum in Nijmegen. Ik zag daar een groepje cursisten bezig met papierknippen en vond het een intrigerende bezigheid. Joke gaf er haar eerste cursus aan onder anderen Riet Driessen en Lies Kregting. Ria de Bruijn en ik gaven ons op voor de volgende cursus die helaas niet doorging. Toen de cursus alsnog gestart zou worden, waren er maar vijf gegadigden over – te weinig voor de Lindenberg. We hebben toen bij Joke thuis les gekregen met alle voordelen van dien. We zagen haar eigen werk, het knipsel waar ze op dat moment mee bezig was, haar vele aankopen van historische knipsels en ook het kostbare, grote (61 x 64 cm) ‘Wapensnijsel van Nijmegen’ uit 1721 dat Joke thuis in opdracht van het museum Het Valkhof aan het restaureren was. Joke had een soepele manier van lesgeven. Niets moest, er was geen standaard of dwingende traditie. Ze reikte technische mogelijkheden en oplossingen aan en liet ons daarmee systematisch oefenen om direct daarna ons aan te zetten tot toepassing van het geleerde bij het vormgeven aan eigen ideeën. Had je op dat moment geen inspiratie, dan was haar advies: “kijk goed om je heen, je kunt van alles knippen wat je om je heen ziet”. Dit gebeurde vanuit een houding die ze zo goed omschreven heeft in een interview in het tijdschrift Immaterieel Erfgoed.[1]

“…Voor de één is het een mooie bloem knippen, voor de ander een technisch hoogstandje, dat maakt niet uit. Het gaat om het plezier dat je eraan beleeft. Voor mij is het zo, als ik er eenmaal aan begin, ik niet meer kan stoppen. Dan moet het af. En als het af is, begin ik aan het volgende. Ik kan het niet loslaten. Je bedenkt ook niet alles van tevoren, sommige stukken komen vanzelf tijdens het knippen. Dat is een mooi proces.”

Knipkring Nijmegen
Vooral dat plezier straalde Joke uit en dat werkte aanstekelijk op ons. Enkele jaren na de oprichting van de vereniging is Joke gestart met onze knipkring, waarvan de boven genoemde knipsters nog steeds lid zijn. Riet Driessen heeft het stokje van lesgeven overgenomen en ook daarvan zijn enkele cursisten onze kring komen versterken. Joke was zeer betrokken bij en drijfveer van onze maandelijkse bijeenkomsten. We genoten van haar historische kennis evenals van haar nieuwe ontdekkingen en contacten.

Elke bijeenkomst had zij wel iets interessants te vertellen, bijvoorbeeld over haar speurtochten, samen met haar man Jan Peter, naar oude knipsels in antiquariaten. We profiteerden van haar contacten in binnen- en buitenland. Zo had zij voor haar restauratie werkzaamheden contact met een medewerkster van het Nijmeegs Archief. Daardoor mochten we komen kijken hoe ‘oud papier’ gemaakt werd en gebruikt voor restauratie van belangrijke aktes. Haar contact met de familie Lever leverde een workshop in Schoonhoven op bij Tobia Lever, dochter van Wiecher Tjeert Lever.

Het knippen tijdens onze bijeenkomsten bleef echter het belangrijkste doel. Wat Joke uitstraalde in haar lessen, werd ook de sfeer in de kring: geen competitie maar interesse in elkaars werk en elkaar zo nodig helpen. In het interview in bovengenoemd tijdschrift Immaterieel Erfgoed geeft zij duidelijk haar zienswijze op het deelnemen aan een knipkring: “We beginnen met een kopje koffie en bijkletsen. Maar als het knippen eenmaal begint, wordt het doodstil, iedereen is geconcentreerd bezig. Men trekt zich ook aan elkaar op, vooral als een paar goede ertussen zitten. Dan kijken ze de kunst bij elkaar af. Het deel uitmaken van zo’n knipkring vormt ook een bepaalde bron van trots.”

Zelf heeft ze in haar eerste knipperiode mooie knipsels proberen na te knippen om zo te ontdekken hoe je knipproblemen oplost en een compositie maakt. Daarna is zij gewapend met die ervaringen haar eigen koers gaan varen. Dat stimuleerde ze ook bij ons: kijk hoe iets geknipt is, maar ga daarna zelf ermee aan de slag. Dat is dan ook een leidraad geworden voor onze kring.

We hebben dit principe bijvoorbeeld toegepast toen we de laatste jaren het boek van Frouke Goudman [2] als bron voor nieuwe werkwijzen gebruikt hebben. Eerst ervaren: hoe heeft zij het gedaan en daarna: wat kan ik ermee.

Joke heeft gelukkig tot aan de coronamaatregelen aanwezig kunnen zijn bij onze bijeenkomsten, gehaald of gebracht door Ria de Bruijn of door Jan Peter. Het overlijden van Joke betekent een groot gemis voor onze knipkring. Niet alleen door alles wat zij inzake het knippen voor ons betekend heeft. Ook als fijn, inspirerend en positief ingesteld mens zullen we haar erg missen.

1. Elise Meier, ‘Kwetsbaar erfgoed’, in: Immaterieel Erfgoed, nummer 2, 2012, pag. 22 – 26. Het tijdschrift vindt u als PDF op internet
   2. Frouke Goudman Cupido, Vertalen in Papier, Eigen beheer uitgave, Amersfoort, 2007.

Door Trees Saris

Mijn Joke is er niet meer. Al een tijd was ze niet meer de alerte, betrokken vrouw en vaardige knipster, en nu is het definitief. Velen van jullie lieten weten hoeveel zij betekend heeft. Dat help mij om ons werk voor te zetten. Ik doe het met liefde!

Als vervolg op de vorige artikelen over knippers die oud werden met de schaar, zocht ik in onze beeldbank naar voorbeelden van knipwerk, die de dood als onderwerp hebben; dat waren er niet veel. Grappig is een knipsel van Evert Root, die met zijn schaar begraven wilde worden. Hij overleed in 1978.

In elke tijd gingen mensen en ook knippers op hun manier met het sterven om. Vroeger had men niet zo lang te leven en veel kinderen stierven vroeg. Kijk maar op de tentoonstelling van Jan de Prentenknipper in Middelburg (als die weer open gaat). Hij moest in de loop van zijn zwervend bestaan langs ’s Heeren wegen, een steeds groeiende wolk van kinderzieltjes met zich meedragen. En dat was treurig, zoals hij liet zien op een kerkboekprentje.

In die tijd was het gezegde Memento mori, Gedenk te Sterven, heel vertrouwd. Arie Tergant knipte het, met de regels:

O Mensch gedenk u dood Daar Gy
nog heden staat
Want eenmaal naakt de Tyd dat ook u
sterfuur slaat

In de 19e eeuw met zijn romantiek, vonden mensen het wel gepast om zo’n spreuk aan de muur te hebben hangen. Men was immers beducht voor het Oordeel en als de dood had toegeslagen hoorde het openbaar treuren er bij. Frederik Godschalk gaf in 1842 een onbekende knipper (CL?) vijf jaar na het overlijden van zijn vrouw nog opdracht voor een gedenkstuk. Er zijn allerlei symbolen in verwerkt.

In Middelburg werkte tekenleraar en papierkunstenaar Johannes Hubertus Reygers, die allerlei gedenkstukken maakte, min of meer ruimtelijk. Dit stuk was voor een jonge vrouw, die in 1800 op 23-jarige leeftijd overleed. “De Schoonste zijn de Eerste Bloemen”. Dichterlijke wijs- heden komen niet altijd met de werkelijkheid overeen.

Toch is er hoop. Een piepklein snijwerkje laat een oud verhaal zien met de gedachte: Ni mesme la mort. Zelfs de dood niet. Er klimt een levende rank op tegen een dode boom. De liefde blijft bestaan, gesteund door de herinnering. Zo ook de liefde voor het maken van mooie knipsels, zelfs als het onderwerp verdrietig is. Een knipwerk kan troost bieden en helpen om de herinnering vast te houden.

Door Joke Verhave

Door Jan Peter Verhave.
Dit artikel verscheen eerder in Knip-Pers 2021-1

Een van de weinige knipkunstenaars die zijn opgenomen in Pieter Scheens dikke Lexicon van Nederlandse beeldende kunstenaars, is Cornelis Moojen. Kort weliswaar, maar hij timmerde dan ook niet aan de weg. In vorige nummers van de Knip-Pers hebben we kennis gemaakt met enkele knippers die na de oorlog van zich lieten horen (Kerp, Bottema, Lever, Root, Steinhage). En we schreven ook een stukje “Geknipt om oud te worden”. Daarin hadden we Cornelis Moojen eigenlijk ook moeten noemen, want hij was over de 90, toen hij nog knipte. Een bescheiden man uit Edam, geboren in 1877. Hij werd timmerman en later praktijk-onderwijzer op de ambachtsschool. Hij verhuisde naar Amsterdam en stichtte een gezin. Voor zijn kinderen ging hij poppetjes knippen en dat ging steeds makkelijker (zijn vader had ooit voor hem arrensleetjes geknipt uit oude speelkaarten). In 1943 werd hij gepensioneerd en stortte zich met nieuwe energie op het knippen, vooral van sprookjesachtige tafereeltjes. Als hij in het park zat te knippen, stonden al gauw kinderen om hem heen en hij maakte ze er blij mee. We hebben zijn spoor gevolgd.
Een van de eersten die aandacht vestigde op Moojen was Hil Bottema van het Openluchtmuseum. Zij gaf hem een oorkonde als erkenning voor zijn werk. Zijn eigen kinderen vonden dat hij nu ook maar eens wat moest laten zien aan de Amsterdamse krant, en zo schreef Dagboekanier van Het Parool (Henri Knap) in 1949 een kort stukje over hem. De bekende knipper W.T. Lever uit Muntendam bezocht Moojen in 1952 en bewonderde stroken knipsels van anderhalve meter lang, uit aan elkaar geplakte onderdelen en “tintelend van leven”.

Hij concludeerde in een brief aan Line Huizenga-Onnekes, dat Moojens werk “een voorbeeld is van de beste volkskunst, ontstaan zonder scholing, alleen door waarneming”. Line Huizenga, die samen met Lever bezig was met het verzamelen van gegevens over knippers en hun werk, bezocht Moojen in 1953. Ze zag veel van zijn werk, vaak dieren uit dubbelgevouwen papier. Hij vertelde haar: “Als ik een poosje lees, dan val ik in slaap, maar als ik papier neem en begin te knippen, dan blijf ik wakker”. Hij schreef daarna: “U wilt met de Heer Lever een boekje samenstellen over knipkunst. Ik kan dit van harte toejuigen. U wilt daarin ook mijn naam noemen. Mijn gegevens [die U heeft] zijn juist. Moet er echter meer vermeld worden? Ik geloof het niet. Het silhouet dat de Heer Lever van mij maakte, moet U niet gebruiken, daar dit niet het karakter van mij weergeeft.”

In het Jaarboek 1954 van Westfriesland Oud en Nieuw staat een artikel “Schaarkunst”, over Moojen: “Het heeft lang geduurd voor hij te bewegen was van zijn werk naar buiten te doen blijken. Hij vond het een goede tijdspassering voor langdurig zieken.” In Elsevier uit 1955 beschrijft een journalist een ontmoeting met Moojen die riep onderaan de trap van een bovenhuis: “Ik ben de Knipper”, “Kom maar boven Meneer de Knipper”. “Zijn knipsels zijn charmant en kostelijk in de uitwerking van de ornamentiek van de decoratieve randen, zonder een schets, direct geknipt; ongewild en ongeweten een echt soort volkskunst”, aldus de interviewer.

Verkopen wilde Moojen zijn knipsels niet. Hij bewaarde alles voor zijn kleinkinderen. In 1962 schreef de “redactie voor de vrouw” van het Algemeen Dagblad over schaarkunstenaars Kerp en Moojen. In Museum Swaensteyn te Voorburg waren zijn knipsels tentoon gesteld. Hij was blij met de erkenning en waardering: “De mensen denken altijd maar dat het een soort geknoei is van een ouderwetse man”. En ”je legt er je ziel in, in zo’n knipseltje. Het is een kwestie van gemoedsrust. Mensen op leeftijd beveel ik dit werk aan”.

In 1959 had zijn werk ook al tussen dat van andere knippers gestaan op de tentoonstelling “Schaarwerk” in Leeuwarden.

Het damesblad Margriet wijdde in 1962 een rijk geïllustreerd artikel aan hem: “Groot- vader knipt sprookjes”. De journalist beschrijft hoe gemakkelijk de 86-jarige grijsaard en meesterknipper zijn tafereeltjes knipte: de wolf en de zeven geitjes, kabouters, de molenaar met zijn molen, boeren en boerinnen met hun dieren, oude mannetjes en vrouwtjes, tussen bomen en bloemen. “Het is maar een kleinigheid”, was zijn bescheiden commentaar.

Ook de knipster Irma Kerp-Schlesinger in Bussum heeft contact met Moojen gezocht, want een brief van hem is in haar correspondentie teruggevonden. Hij schreef op 2 januari 1968: “De toezending van de monstertjes gekleurd papier, maakten mij weer eens wakker om in de schaar te klimmen en maakte ik 1 Jan. nog weer eens knipseltjes, hetgeen ik U hierbij toezend. Het gezicht gaat niet zo best meer en laat mij in de steek… U rade mij aan knipseltjes aan te bieden aan verschillende bladen, maar ik heb daar geen connectie’s mee, en zal daar geen gebruik van maken.” Daar was hij te oud voor. Moojen overleed in 1970. De illustraties laten zien dat hij niet vergeten mag worden.

Verantwoording
– Het Westfries Museum heft veel knipwerk van hem in collectie en zijn portret door C. Rol, omstreeks 1928. Ook het Openluchtmuseum heeft werk. De citaten uit brieven zijn ui de correspondentie van Huizenga-Onnekes en Kerp-Schlesingen, in beheer bij de auteurs.
– H. van Ark, Nieuwsbrief St. W.Tj. Lever 10 (1997) , 4.

Door Joke en Jan Peter Verhave.
Dit artikel verscheen eerde in Knip-Pers 2020-4

In de oorlog ging het werk meestal gewoon door. In 1944 werd ze benoemd tot hoofdassistente in het Openluchtmuseum. Het museum diende in dat jaar als huisvesting voor evacués uit Arnhem, een  lastige job voor de tijdelijk directeur Glazema en zijn vrouw. In augustus 1945 knipte Hil Bottema uit  dankbaarheid voor hen een mooie herinnering. In die naoorlogse opbouwtijd probeerde Hil met haar ‘Mooimakers dagen’ museumbezoekers en cursisten te verleiden om met allerlei technieken versieringen te maken.

Ze stelde ook een boekje samen: ‘Versier met ‘Plezier’, dat niet is uitgegeven. Maar als leidster bij de Padvindsters publiceerde ze veel korte stukjes met versiersuggesties in zowel het blad voor de  padvindsters als ook in het blad voor de Padvinders.

In 1947 begon ze echt met knippen. Ook daarin bleef ze de symmetrie van de kunstnijverheid trouw: ze knipte uit dubbelgevouwen papier, daarin ook gestimuleerd door een Zwitserse vriendin Gertrud Wyss.

De knipkunst neemt voor Hil Bottema een belangrijke plaats in. Hillegonda kwam uit een kunstzinnig gezin en bezocht de Haagse kunstacademie. Zij woonde in Katwijk aan Zee en werkte als tekenares en illustrator mee aan allerlei boekjes, vaak met een opvoedende strekking. Kleurrijke boekjes  ‘Nederlandsche Handenarbeid’ en ‘Merklappen oud en nieuw’ kwamen in 1940 en 1942 uit. Ze werkte ook mee aan een boek, ‘Nederlandsche Volkskunst’ (1941). Daarin schreef en illustreerde ze een hoofdstuk over versieringen en kunstnijverheid, koekplanken, gevelstenen, knipwerk enz.

Met die verdwijnende volkskunst was toen wel iets aan de hand: veel vakmensen koesterden het idee dat onze tradities stammen van de Germanen en dat paste goed in de nationaalsocialistische denkwijze en moest worden bevorderd. Niet dat Hil zich politiek uitliet, maar haar studie in allerlei musea leverde haar wel een baan op bij het Rijksmuseum voor Volkskunde in Arnhem, als artistiek leidster.

Omstreeks 1950 was Hil van plan een boekje te gaan schrijven, ‘Met het Wonderschaartje’, rondom de herlevende volkskunst. Ze knipte de omslag, maar het boekje is er niet gekomen. Wel heeft ze vanaf 1948 jaarlijks een nieuwjaarskaart geknipt. En later was daar de eervolle opdracht om kinderpostzegels te ontwerpen voor 1961. Als onderwerpen koos ze St. Maarten, Sinterklaas, Driekoningen, Palmpasen en de Pinksterkroon (foto Spaarnestad/Libelle).

Intussen had Hil ook op zich genomen om het werk van knippers in het land te beschrijven. Ze had al lang geleden Hendrik van der Wal uit Oudega zijn dieren zien knippen, en twee dames uit Noord-Drenthe die klokkenkleedjes maakten. Ook uit de geschiedenis kon geleerd worden. Zo reisde ze in Zeeland rond, op zoek naar het werk van Jan de Prentenknipper (ze zou hem Jantje I noemen). Het leidde tot een aantal aankopen voor het museum, een tentoonstelling in Wemeldinge en haar artikel in het tijdschrift ‘Antiek’ (1967). Dat en haar aantekeningen vormden in 1993 de basis voor ons boek over die Zeeuwse knipper. Ook reisde ze naar Urk, waar Jan Visscher zijn knipsels gemaakt had, daarvan waren er al lang een paar in de NOM collectie, Ook over deze Jantje II en zijn werk schreef ze een artikel.

Hil organiseerde ook lessen en knipcursussen. Tussen haakjes, Wiecher Lever vond haar manier om de volkskunst nieuw leven in te blazen, maar niks; hij knipte liever vrij.

Van haar knipleerling en collega in het museum To Mijnlieff kreeg Hil een tip dat er een dame was die helemaal knipte in eenzelfde symmetrische stijl. Dat was Jannie de Jong-Brouwer. Hil nodigde haar uit om te komen demonstreren in het museum en noemde haar Jantje III. Joke zag Jannie in Westfries kostuum in 1971 werken en raakte ook aan de schaar. Zo zijn er lijnen van overdracht te herkennen (Hil-To-Jannie -Joke en veel anderen). In Arnhem ontwikkelden zich meer lijnen, zoals Hil-To-Suus Houtman, Hil-To-Magda Helms en vele opvolgers.
To van Waning-Mijnlieff schreef in de Knip-Pers van maart 1998 een groot artikel over Hil’s Wonderschaartje.
Hil heeft de herleving van de knipkunst, die mede door haar op gang was gekomen, nog mogen beleven. In 1968 is zij overleden.

Door Joke en Jan Peter Verhave

In ons boek Geknipt! uit 2008 staan op blz. 16 twee olieverfschilderijen afgebeeld, allebei met een dame die een uit papier gesneden dubbele bol omhoog houdt. Die bollen bestaan uit ronde snijwerken, met teksten en afbeeldingen. Ze zijn in meervoud gesneden en samengeknutseld tot een ruimtelijk geheel. Rode schijfjes papier houden de cirkels op hun plaats en uit hetzelfde rode papier hangt er een gevouwen waaiertje onder.

De maker van deze stukjes was Nicolaas Juweel, een Rotterdamse schilder, die leefde in de periode 1639-1704. Al in 2006 hebben Atty Broer en Henk van Ark verondersteld dat de afgebeelde jongedame Elisabeth Rijberg moest zijn. Zij was immers de enige vrouwelijke knipper in Rotterdam (naast haar kunstbroeder Gillis van Vliet). Maar in 1691 woonde zij nog niet in Rotterdam en moet Juweel haar ergens anders ontmoet hebben en vol bewondering naar haar werk gekeken hebben.

Van het eerste schilderij bestaat alleen een zwart-wit afbeelding in een veilingcatalogus uit 1946; waar het zich bevindt is niet bekend (24 x 18 cm). We zien een jonge vrouw met een kleine bol , samengesteld uit drie cirkels en een grote uit twee cirkels. Voor haar liggen op tafel een passer, een mes en wat snippers. Kennelijk was zij de papiersnijdster. In de grote bol is de naam van NICOLAAS JUWEEL te onderscheiden en het jaartal 1691. Heeft de schilder zijn naam in de bol verwerkt, of heeft hij die bollen van de maakster gekregen? Op het andere schilderij, in de collectie van het Museum Rotterdam (29 x 25 cm) is de dame wat ouder. Op de tafel ook hier een passer en snippers. De kleine bol bestaat uit drie cirkels en de grote uit vier. Er zijn in de bollen twee teksten te ontwaren; in de kleine: JOHANNA VAN VERWINDE; en in de grote ROTTERDAM PER MEMO, ANNO 1696 en NICOLAES YWEEL. Deze Johanna was de schoondochter van Nicolaas; zij was in 1695 getrouwd met Nicolaas jr. Maar zij zal volgens de onderzoekers de papiersnijdster niet zijn geweest.

Daarom veronderstelden Atty en Henk dat Elisabeth Rijberg het kunststuk uit gesneden papier voor het bruidspaar heeft gemaakt en dat Nicolaas sr. als dank dit schilderstukje maakte voor Elisabeth. Dit idee is nu door kunsthistorici geaccepteerd als waarschijnlijk. In de linker hoek staat het profiel van een persoon, naar ons idee niet een vrouw, maar een man, met baret, een mannenoorbelletje en zijn rechterhand opgeheven. Wij veronderstellen dat hij Nicolaas jr. voorstelt, van beroep tekenmeester.

Nu is er in Engeland een derde schilderij met die bollen, ongetwijfeld ook door Nicolaas Juweel geschilderd (39 x 32 cm), afbeelding rechts. Ook hier worden de bollen omhoog gehouden door een jonge vrouw, die gelijkenis vertoont met die van het eerste portret. Eromheen zijn drie bewonderaars gerangschikt, een bijziende oude dame met een brilletje, een oude man met een vergrootglas en een jongetje. Opnieuw zien we de passer, het mes en de snippers. De teksten op de kleine bol zijn NICOLAAS JUWEEL en INVENTOR VES… Die op de grote bol luiden FINES HET EINDE ANN 169?, MEMENTO MORI, GEDENCK TE STERV… Met die eerste tekst zou je kunnen denken aan de drie stadia van het leven en de breekbaarheid daarvan, zoals ook geldt voor knipsels van papier.

Andere kunsthistorici opperden dat de oude dame Agnes Block voorstelt, iemand die ook knipte, maar vooral exotische planten verzamelde en kweekte. Juweel kreeg van haar de opdracht om een aantal van die planten te schilderen. En dan zou het woord FINES (einde) gelezen moeten worden als Flines, de naam van Agnes’ tweede echtgenoot, die in 1697 overleed. Maar die L staat er echt niet en ook omdat de oude vrouw niet lijkt op andere portretten van Agnes, is deze veronderstelling niet waarschijnlijk. Bovendien kan het moeilijk leesbare jaar 1697 net zo goed als 1692 gelezen worden.

Het schilderij is uitgebreid besproken door Engelse kunsthistorici en onderzoekers. Hun  interessante uitwisseling van meningen is te vinden op internet. Met dat woord INVENTOR is nog iets aparts. Het betekent: uitvinder. Meestal werd het gebruikt door de graveur van een prent, gemaakt naar een schilderij; de schilder zette vaak achter zijn naam ‘Fecit’ , dat  betekent: ‘heeft gemaakt’. We moeten maar aannemen dat Elisabeth Rijberg de Inventor was. Eén ding staat vast, de schilder Nicolaas Juweel Sr. moet wel bijzonder geboeid zijn geweest door die bollen en de maakster. Intussen weten we niets over Elisabeths afkomst, alleen dat zij zich kort voor 1698 in Rotterdam gevestigd heeft. De schilder moet haar dus buiten Rotterdam hebben leren kennen. Sindsdien hebben allerlei Engelse en Duitse reizigers haar knipkabinet in Rotterdam bewonderd (en niemand vóór haar Rotterdamse tijd). Geen van hen heeft iets over dergelijke bollen geschreven, of dat ze één of meer van die schilderijen bij haar thuis had. ook niet genoemd, maar worden vijftien stukken omschreven als ‘Verheeve snijwerk van papier, … verbeeldende posturen, landschappen, schepen in zee zeylende etc.’.

Niets daarvan is bewaard gebleven. Er valt dus nog heel wat uit te zoeken en hopelijk stuiten we ooit op een snijwerk van haar hand. En misschien heeft iemand wel een tip hoe je zulke bollen kunt samenstellen uit cirkels.

Joke en Jan Peter Verhave

Bronnen:
– Atty Broer, “Portretten van knipkunstenaars 4”, Nieuwsbrief St. W.Tj. Lever 19, 3 (sept. 2006).
– Henk van Ark, “Geportretteerd als papierknipper (2): Elisabeth Rijberg”, Welkom in Papyria 6, 2013, 5-11.
– Art UK, Recente discussie over het derde schilderij op Internet.